Indietro

ⓘ Àcua. L acua, in condision de tenperadura e presion stàndar, ła xe un liquido sensa cołor, sensa saor e sensa odor, co un punto de fuxion a 0 °C e un punto de e ..




                                               

Topònemo

El topònemo el ze el nome pròpio de un liogo zeogràfego. El so stùdio, ła toponomàstega, ła entra inte ła categoria pì granda de ła onomàstega, o sia el stùdio del signifegà de lorìzane de un nome pròpio, che el sìpia de un posto o de na persona in sto cazo se parla de antroponomàstega.

                                               

Retinoło

Ła vitamina ła ze na vitamina liposołùbiłe, in nadura ła se cata in difarenti forme. Col tèrmano de vitamina A i vien indegai sia el retinoło sia i so anàłoghi, ciamai retinòidi, dei cuałi se ghene conose almanco 1500 tipi difarenti, intrà naturałi e sintèteghi. Anca i carotenòidi che i detien almanco un aneło de β-ionon no sostituio i ze considarai precursori de ła vitamina A.

                                               

Florence Nightingale

Florence Nightingale ła ze stada na infermiera britànega. Conosesta cofà "la siora col ferałe", ła ze considerada ła fondatora de lasistensa infermierìstega moderna, parché ła ze stada ła prima a doparar el mètodo sientìfego traverso ła doparasion de ła statìstega. Ła gheva proponesto par de pì na organizasion dei ospeałi da canpo

                                               

Raiza (botànega)

ła raiza ła ze el òrgano de ła pianta spesałizà inte el sorbimento de àcua e sałi minerałi dal teren, fondamentałi par ła vita de łe piante. Ła ga anca ła funsion prinsipałe de ancorajo de produsion de ormoni che łe segna el forte ligo intrà el svilupo de ła raiza e el svilupo de ła zema o gheto.

                                               

Turzensa sełułare

Ła turzensa sełulare o turgore sełułare el ze ła presion ezersitada dal contegnesto de na sełuła vezetałe funzina o batèrega che ła pende ła menbrana plasmàtega contro ła parete sełułare. Ła vien anca ciamada presion idrostàtega e ła ze definia, pì conplesamente, cofà ła forsa che un flùido in chietitùdene el ezèrsita so lunità de superfise col cuało el ze in contato. Sta presion ła ze zeneralmente determenada dal contegnesto de acua del vacuoło, in baze ła presion osmòtega. Sèłułe turzenti o tùrzede łe tien pì àcua de chełe flàside łe ezèrsita na pì alta presion osmòtega so łe pròpie pare ...

                                               

Vałe

In zeografia ła vałe o vałada ła ze na formasion zeomorfołòzega del paezajo terestre, de anpiesa variàbiłe, caraterizada da na zona deprimesta che ła se estende in longhesa intrà do varsanti montagnozi, zeneralmente solcada da un corso dàcua prinsipale, del cuało el ghe costituise ła conca idrogràfega e delimitada da altre vałe/conche traverso lìnee spartiàcue. Vałe in łéngua vèneta ła połe dirse anca par na depresion del teren, colma de àcua par de pì stagnada tèrmano de consevensa corełàbiłe a cheło de palù; on ezénpio el połe èsar cheło de łe Vałi de Comachio inte el ferarezo.

                                               

Drita e sanca orogràfega

Co i tèrmani tècneghi drita orogràfega e sanca orogràfega e co i tèrmani comuni versante o varsante par na montagna, intendendo uno dei do fianchi de na vałe, e riva, par un fiume, intendendo łe do parte de teritòrio delimitae dal corso de un fiume.

                                               

Zeomorfołozia

La zeomorfołozia, in itałian "Tera" e μορφή, "Forma" e λογος, "Descorso, Tratà") ła ze na branca de ła zeografia fìzega che ła stùdia ła morfołozia de ła superfise terestre, o sia łe forme che łe costituise el rełievo del teritòrio, investigàndoghene so lorìzene e levołusion. Inte el partegołare, ła stùdia łe corełasion intrà ła morfołozia del teren, łe so carateristeghe litołòzeghe e i ajenti che lo i ga modełà. El vien comunemente referio al stùdio de ła superfise de łe tere emerzeste, ma połe anca èsare doparà referéndose al stùdio dei fondałi marini de altri pianeti.

                                               

Superfise terestre

La cortesa terestre o crosta terestre, in zeołozia e in zeofìzega, ła ze ła zona pì esterna de ła strutura conséntrega de ła zeosfera, ła parte sòłida de ła Tera. Ła ze rełativamente fina, delimitada inferiormente da ła Descontinuità de Mohorovičić, co un spesor che el vària dai 5 km, inte el fondo oseànego, fin ai 70 km inte łe zone montane.

Àcua
                                     

ⓘ Àcua

L acua, in condision de tenperadura e presion stàndar, ła xe un liquido sensa cołor, sensa saor e sensa odor, co un punto de fuxion a 0 °C e un punto de ebołision a 100 °C. Ła só mołecoła ła xe formà da un àtomo de osìjeno dove che xe łigai dò atomi de idrògeno; ła sò formuła chimega ła xe quindi H 2 O

Al stao sołido ła xe ciama giaso e ła ghe someja al véro. Al só stao gasoxo invese ła xe nota cofà vapor aqueo o pì senpliçemente come vapor.

Al de sora de çerti vałori de tenperadura e presion ciamài crìteghi, che par laqua i xe 647 K e 22.064 × 10 6 pascal, laqua ła va drento un stao dito supercritego, ndo che i agregai de aqua al stao simil-liquido i fluise in na faxe de simil-vapór.

Se trova in gran parte del universo, come inte ła Łuna e in altri pianedi. Su ła Tera laqua coerxe el 70.8% de ła superfise del pianeda.

El vołúm de aqua prexente inte ła Tera el xe stimà in 1 360 000 km³; de sti qua:

  • 1 320 000 km³ xe àcue marine en magioransa oceano.
  • 13 000 km³ xe inte el soło, ne łe falde aquìfere.
  • 250 000 km³ xe aque dolçi inte i łaghi, inte i mari interni e inte i fiumi.
  • 25 000 km³ xe inte i giasiari ne łe całote połari.
  • 13 000 km³ xe vapór aqueo nelatmosfera.
                                     

1. Etimołoxia

El termine "acua" el ga orixine dal latin aqua che vien ricondòto na radixe indoeuropea ak- co el signifigà de piegar, talvolta co un scanbio de soni intrà c, p e f cfr. el sanscrito ap e el zendo afs, litita akwanzi "łori i beve," e el lituan uppe "on fiume".

                                     

2.1. Fìxica e chìmega delacua Łe prime scoerte sientifighe

Ła convinsion che laqua fuse un ełemènto primixenio e indivixìbiłe se ga protato fin inte i ultemi dexeni del XVIII secoło, cuando i siensiài Antoine Lavoisier e Henry Cavendish i ga descoerto che sta sostansa ła xe formà in realtà da do costituènti: idroxeno e osìgeno. Inte el 1742, Anders Celsius el ga definìo ła scała de tenperatura che porta el so nome, ponendo el ponto de fuxion delaqua ła normałe presion atmosferega a 0 gradi e el ponto de ebołision a 100 gradi. Ła prima sconpoxision delaqua in idroxeno e osìgeno i so conponènti ełementari ze stà exeguìa inte el 1800 dal chimego inglexe William Nicholson, tramide el proceso de eletrołisi delaqua. Laqua xe infati parsialmènte disocià in ioni H + e OH -, che i migra verso i do połi de ła sela eletrołitiga, andove che se verifega łe seguènti reasion:

anodo +: 4 OH - → O 2 + 2 H 2 O + 4 e - catodo −: 2 H + + 2 e − → H 2

losìgeno e lidroxeno i xe produzesti soto forma de bołe gasoxe su ła superfise dei eletrodi, da ndo che i pol esar rancurài. Gilbert Newton Lewis el ga ixołà el primo canpion de pura aqua pexante andove lidroxeno xe sostituìo dal deuterio, só ixotopo inte el 1933.

Na controversia scientifega xe nada ła fin dei ani sesanta a propoxito delexistensa de na forma połimerega delaqua ła połiaqua. Xe ora mai condivixa lopinion che tałe połiaqua nó ła exista. Inte el 2007 grasie aluxo de superconputer e ła mecanega cuantistiga xe stà sviłupà un modèło numerego delaqua che a partir da i prinsipi de ła mecanega cuantistiga de łe mołecołe ghe ne estrapoła el conportamènto in modo coreto.

                                     

2.2. Fìxica e chìmega delacua I canbiamènti de stato de lacua

Lacua ła xe una de łe pì picenine tra łe sostanse existenti insiem a galio, bismuto e antimonio andove el proceso de sołidificasion avien co un aumento de vołume spesifego pari a sirca 0.087 L/kg, ła tenperadura de 0 °C 273.15 K ła presion de 1 atm), mèntre el so ponto de ebołision el xe a 100 °C 373.15 K. Cuèsto conporta che ła diminusion de ła tenperadura, ła presion corispondènte al pasajio de stato sołido-licuido aumènti sensibilmènte: se ga na pendensa negadiva de ła linea de pasajio sołido-licuido inte el diagrama de faxe presion-tenperadura. In particołar, par ogni senteximo de grado Celsius 0.01 °C de diminusion de ła tenperadura se ga un aumento de ła presion de fuxion de sirca na atmosfera. Sta relasion ła se verifega fin ła presion de 2070 atm e ła tenperadura de -22 °C, oltra se ga altri stati ałotropisi.

ła presion atmosferega 1 atm laqua ła boje ła tenperadura de 100 °C. Cofà par tute łe altre sostanse, dorante ła trasformasion cogna fornir na serta cuantità de całor deto całor latènte, che inte el caxo delaqua el xe pì ełevà de ogni altra sostansa nota: a condision de 0 °C de 1 atm cuesto całor de vaporixasion el xe infati pari a 2501 kJ/kg.

Fra i 90 °C e i 250 °C vałe ła regoła enpirega che ła presion de vaporixasion p v a p {\displaystyle p_{vap}} in bar ła xe pari ła cuàrta potensa de ła sentesima parte de ła tenperadura de vaporixasion T v a p {\displaystyle T_{vap}} in gradi Celsius:

p v a p = T v a p 100 4 {\displaystyle p_{vap}=\left{\;T_{vap}\, \over 100}\right^{4}}


                                     

2.3. Fìxica e chìmega delacua Ła natura anfòtera de lacua

Lacua ła xe anca na sostansa anfòtera, o sia bona de conportarse sia da açido che da baxe chìmega.

A pH 7 condision de neutrałità ła consentrasion de ioni idrosido OH - xe uguałe a cuèła de ioni idroxeno H + o idronio o osonio H 3 O +. Cò cuesto equiłibrio el vien alterà, ła sołusion ła se trasforma in açida majior consentrasion de ioni idroxeno o baxiga majior consentrasion de ioni idrosido.

Secondo ła tèoria de Brønsted-Lowry, un açido el xe na spese chìmega bona de donar un ione H + e na baxe xe na spese chìmega bona de adisionarlo a sé. In prexensa de un açido pì forte de eła, laqua ła se conporta da baxe, in prexensa de un açido pì debołe de eła, laqua ła se conporta da açido. Par exenpio, inte el equiłibrio:

HCl + H 2 O ⇄ H 3 O + + Cl -

laqua ła se conporta cofà baxe e un açido łe dona el so ione H +. Invese inte ła reasion co lamoniaga:

NH 3 + H 2 O ⇄ NH 4 + + OH -

ła xe laqua a azir da açido, donàndoghe el so ione H + a stultema.

El ione H 3 O +, prexente senpre in cuantità picenine insieme ła normałe mołecoła daqua, se forma dopo ła reasion chìmega de autoprotołixi delaqua:

2H 2 O ⇄ H 3 O + + OH -

Sta reasion ła xe anca nota cofà autoionixasion, semi-ionixasion o autodisociasion delaqua, e spiega ła natura anfòtera delaqua.

                                     

3. Linportanza biołoxica de lacua

Lacua ła xe na conponènte fondamentałe de tuti i organismi vivènti prexenti sul nostro pianeda. Ła se cata in ełevate persentuałi un te łe celule in particołar inte el sitoplasma e inte i vacuołi – prexenti inte łe celule vexetałi e in on fià de protisti, indove al interno vien convojià traverso el proceso de pinocitoxi. Inte el protoplaxma de tute łe celule, sia procarioti sia eucarioti, laqua raprexenta el conposto predominante e ła agise cofà solvente par tute łe biomołecołe, dàndoghe ła posibiłità de reagir tra de łore un te łe varie reasion biochìmighe. Oltre che cofà solvente, laqua partesipa ativamènte anca cofà reaxente in diverse reasion metabołiche, soratuto cuèłe de idrołisi e ła xe, asieme a lanidride carbonega, uno dei prinsipałi reaxenti de ła fotosintexi clorofijana; xe anca, senpre asieme ła CO 2, el prodoto concluxivo del proceso de respirasion selułar.

Esendo el prinsipałe costituènte de ła gran parte dei viventi, laqua xe donca prexente anca inte el organixmo uman, in persentuałi variabiłi a seconda de letà, del seso e del pexo. I fluidi corporei che i ga el majior contenuo de aqua xe el licuido cefało-rachidian 99%, el midoło oseo 99% e el plasma sanguigno 85%. Ła rixulta cuindi de fondamentałe inportansa par el trasporto dei nutrienti in tuti i distreti corporei e par leliminasion e lescresion, tramide lurina, de łe scorie prodote inte łe reasion biochìmighe. Laqua ła svolge anca na funsion de granda inportansa inte ła regołasion de ła tenperadura corporea tramide ła sudorasion de ła consentrasion dei sałi minerałi; partesipa anca ła digestion, faorèndo el tranxito intestinałe e lasorbimènto de łe sostanse nutridive. Propio parché laqua ła ga da esar prexente in cuantità asè elevàe inte ła alimentasion umana ła vien clasifegà cofà "macronutriente".

Inte łe piante ła xe el conponènte prinsipałe de ła linfa, che ła ga ła funsion de trasportar i prinsipi nutritivi in tuti i tesuti, e dei vacuołi, che i regoła ła presion osmotega.

                                     

4. Uxi de lacua

Laqua ła riveste un roło sentrałe in un grando numaro de canpi. Sostansialmènte se pol sudividare i uxi delaqua in:

  • Ałimentasion preparasion de łe cose da magnar e da bevare
  • Uxo potabiłe
  • Uxi siviłi
  • Ixene personałe e dei inpianti sanidari
  • Inprexe ałimentari
  • Uxi ricreàtivi spor acuatisi
  • Smorsada dei insendi
  • Xiardinagio
  • Riti rełigioxi
  • Uxi siviłi nò potabiłi, intrà cui
  • Fonte enerxetica in inpianti idroełetrisi
  • Vetor termego in inpianti de riscaldamènto e rafredamènto.
  • Aplicasion chìmighe cofà solvente e azente de reasion
  • Uxi agricołi irigasion
  • Utiłixi industriałi, intrà cui

Anca se laqua recoerxe el 71% de ła superfise terestre, ła majior parte de cuesta nò ła xe utiłixàbiłe diretamènte, in cuànto nesesita de particołari tratamènti, che i xe difarenti ficài a seconda de lutiłixo che laqua ła xe destinà.



                                     

5. Proverbi

  • Quando che lacua toca el cuło, tuti inpara a noare vol dir quando ghe xe davero na urgensa, tuti se dà na mosa se tira fora da łe rogne ".
  • Chi che se ga scotà co lacua calda, el ga paura anca de queła freda vol dir quando uno ga avudo na bruta esperiensa co un problema grando, el ga paura anca dei problemi pì picołi".
  • Lacua ronpe dove che no se crede vol dir ocio ai tipi cheti che no se rabia mai: xe proprio questi che, quando i se sbroca, e no te ło speti, i diventa na furia, come na brentana".
                                     
  • na faìva de neve xe un singoeo fioco ne neve, o sia sia un tochetìn de àcua giazà che casca par tera quando ca nevega. in genare, xe usà anca el verbo
  • Anticamente el vegnìa ciamà Gurgus molendinorum gorgo corente veòce àcua fonda, usada par far ndar i muìni. El comun l è fat da tre fraziòn: Gorgo
  • divisa dal resto del paexe dal fiume Geba a sud e da vari rii insenature de àcua salà in comunicasion co l Oceano Atlantico. Bissau la xe stà fondà da i portoghexi
  • de pasagio e anca le bestie i podeva bever e i paesani idis che la sè un àcua spezial che la vien da lontan e l è tanto bona e quasi miracolosa. Tanti
  • l evaporasion de l àcua che ghe xe inte el teren o inte na destirada de àcua superfisałe Col contato co l aria, el vapore àcueo el devien pì fredo e el
  • el xe caraterizá da la Rift Valley. Le aque interne le presenta laghi de àcua dolse, de aqua salá e e supioni de aqua calda. Se cata anca foreste pluviali
  • la guera civil dopo l indipendensa. Ancò, la majoria de la zente no la ga àcua potabile, eletricità e altre infrestruture le xe isuficenti par la cavedal
  • Ai - Gams fonti de bojo I do omi i se riferise a le dodeze sorgenti de àcua calda rente a la sità. El nome Windhoek el xe in afrikaans e vol dir angolo
  • Bijlmer Amsterdam Noord la xe separada dal resto de ła sità da ła via de àcua el Canal del Mare del Nord. Amsterdam la ga uno dei majori sentri rinasimentali
  • la va da NO a SE: scomiziando dal lago de Garda doe la gran quantità de àcua la mitiga asè le condizion locali e rivando a un nucleo caldo colocà inte
  • basini del Fiume Congo e del Fiume Nilo. Anca se el paexe nol xe rico de àcua come el vicino Congo 800 mm de piova anui se cata el Lago Kivu e fiumi
  • sità e i se move co taxi publici condivixi.La diga de Gaborone la fornise àcua a tuti. El aeroporto internaxional el se cata a 10 km a sud de la sità e